شماره ٣۶ (۴ اسفند ١٣٨٨)

در رساله “انسان”، اثر مارکسیست معاصر فرانسوى‏‏‏ Sève که ترجمه فارسى‏‏‏ آن در “توده‏اى‏‏‏ها” انتشار یافت (http://www.tudeh-iha.com/?p=1075&lang=fa)، با ارایه نظریات بانیان سوسیالیسم علمى‏‏‏، برداشت انسان‏شناسانه Anthropolgie مارکس از شخصیت “بیوپسیکوسوسیال” bio-psycho-sozial فرد انسان، نشان داده شد. در آنجا این نکته مستدل گشته و به اثبات رسانده مى‏‏‏شود که برداشت مارکسیسم از “انسان”‏‏‏‏‏ عمیقاً انسان‏دوستانه بوده و “حقوق بشرى‏‏‏‏‏‏‏‏” انسان را مستند ساخته و درونمایه انسانى‏‏‏‏‏‏‏ ‏ جامعه کمونیستى‏‏‏‏‏‏‏‏ «که در آن رشد آزاد هـر عضو آن، پیش‏شرط براى‏‏‏‏‏‏‏‏‏ رشد آزاد همـه است» (”مانیفست کمونیستى‏‏‏‏‏‏‏‏”) را به نمایش مى‏‏‏‏‏‏‏گذارد.

در سطور زیر، با ارایه برخى‏‏‏ از نکات در نظریات مطرح شده در نوشتار هلموت زئلینگر Helmut Selinger (دفاتر مارکسیستى‏‏‏ آلمان، ٢٠١٠/٢) تحت عنوان “راه در پیش‏رو بعد از کپنهاک، اندیشه‏هایى‏‏‏ براى‏‏‏ نبرد مارکسیست‏ها”، موضع انسان‏دوستانه مارکسیسم در ارتباط با “مادرزمین” Pachamama ، واژه‏اى‏‏ که اوآ مورالس، رئیس جمهورى‏‏‏ بلیوى‏‏‏ در نشست کپنهاگ در سخنرانى‏‏‏ پرهیجان و شکوهمند خود در دفاع از کره زمین بکار برد، نشان داده مى‏‏‏شود.

مارکس و انگلس ١۵٠ سال پیش در آثار متعددى‏‏‏ موضع خود را درباره رابطه میان انسان و طبیعت و وحدت وجود انسان و طبیعت توضیح مى‏‏‏دهند. عمق سرشت انسان‏دوستانه‏ اندیشه بانیان سوسیالیسم علمى‏‏‏ درباره حفظ محیط زیست مى‏‏‏تواند و باید انگیزه والایى‏‏‏ براى‏‏‏ مبارزه امروز مارکسیست‏ها در نبرد براى‏‏‏ حفظ محیط زیست باشد. مبارزه‏اى‏‏‏ که در ارتباط با بحران‏هاى‏‏‏ دیگر نظام سرمایه‏دارى‏‏‏ در مرحله افول آن، هر روز بیش‏تر مضمونى‏‏‏ سیاسى‏‏‏ یافته و قادر به تجهیز و سازماندهى‏‏‏ توده‏هاى‏‏‏ بیش‏ترى‏‏‏ علیه سرمایه‏دارى‏‏‏ مى‏‏‏شود. نظامى‏‏‏ که در کنار سلاح‏‏هاى‏‏‏ کشتار جمعى‏‏‏، اکنون خود به خطر مهالک براى‏‏‏ نابودى‏‏‏ حیات بر روى‏‏‏ زمین تبدیل شده است و سخن هوگو چاوز، رئیس جمهور ونزوئلا را در گزارش به جلسه ١۵ ژانویه ٢٠١٠ سازمان ALBA در هاوانا مستدل مى‏‏‏سازد: «سرمایه‏دارى‏‏‏ را به ذباله‏دان تاریخ بیاندازیم. تنها از این راه مى‏‏‏توانیم به نجات گونه انسان دست یابیم.»

تغییر نظام، به جاى‏‏ تغییر آب و هوا

فاجعه رسمى‏ در کپنهاک، ناشى‏‏‏ از موضع مغرورانه و غیرمسئولانه کشورهاى‏‏‏ صنعتى‏‏‏ ثروتمند بوجود آمده است. آن‏ها حاضر نشدند «مسئولیت بى‏‏‏تردید خود را براى‏‏‏ وضع بغرنج ایجاد شده در جهان بپذیرند، به تقلیل آلودگى‏‏‏ هوا توسط کشورهاى‏‏‏ خود تن بدهند و همچنین با قبول پرداخت‏هاى‏‏‏ ضرورى‏‏‏، به جبران خسارت وارده توسط کشورهاى‏‏‏ خود بپردازند.» پرداختى‏‏‏ که مى‏‏‏توانست کمکى‏‏‏ باشد براى‏‏‏ کشورهاى‏‏‏ فقیر در برخودار شدن از تکنولوژى‏‏‏ پیشرفته حافظ محیط زیست. برخلاف تعهدات کشورهاى‏‏‏ ثروتمند صنعتى‏‏‏ در “پروتکل ایوتو”، از سال‏هاى‏‏‏ ١٩٩٠ تا ٢٠٠٧ تخریب محیط زیست توسط این کشورها تشدید نیز شده است. تخلیه گازهاى‏‏‏ گل‏خانه‏اى‏‏‏ از صنایع این کشورها به جو زمین در این سال‏ها، نه تنها کم نشده است، «که یک ازدیاد ١٠درصدى‏‏‏ را نشان مى‏‏‏دهد.» «گروه‏هاى‏‏‏ تعیین کننده و قدرتمند در جهان، کنسرن‏هاى‏‏‏ نفتى‏‏‏، گاز و ذغال سنگ، صنایع خودرو و هواپیما سازى‏‏‏ و نظامى‏‏‏ کوچکترین کوششى‏‏‏ براى‏‏‏ تقلیل گازهاى‏‏‏ گل‏خانه‏اى‏‏‏ از خود نشان نمى‏‏‏دهند.» «ازاین‏رو باید از کشورهاى‏‏‏ فقیر متشکر بود که به توافق ٢۵ کشورى‏‏‏ که در پشت درهاى‏‏‏ بسته سرهم‏بندى‏‏‏ شده بود و قرار بود بدون بحث در نشست عمومى‏‏‏ به تصویب برسد، راى‏‏‏ ندادند» و اجازه ندادند که این توافق‏نامه به برگ پوشش فاجعه کپنهاگ‏‏ تبدیل شود.

«در عین حال که باید در آینده مساله کنترل تولید گازهاى‏‏‏ گل‏خانه‏اى‏‏‏ در قراردادى‏‏‏ تثبیت و تضمین گردد، مقاومت چین در برابر کوشش تحریک‏آمیز کشورهاى‏‏‏ سرمایه‏دارى‏‏‏ براى‏‏‏ کنترل صنایع آن، قابل درک مى‏‏‏باشد.»

سپس زئلیگر در گزارش خود اطلاع مى‏‏‏دهد که: در کپنهاگ «جنبش نوینى‏‏‏ با شعار “تغییر نظام بجاى‏‏‏ تغییر آب و هوا”» ایجاد شده است که در آن «ده‏ها هزار فعال جوان به دفاع از مواضع میلیون‏ها انسان (دهقانان کارگران، خلق‏هاى‏‏‏ ایندگن، چپ، سبزها، جنبش‏هاى‏‏‏ اجتماعى‏‏‏، گروه‏هاى‏‏‏ مدافع محیط زیست وغیره) مى‏‏‏پردازند.» «اغلب گروهاى‏‏‏ شرکت کننده معتقدند که میان بحران آب و هوا در جهان و دیگر بحران‏ها (مالى‏‏‏، گرسنگى‏‏‏ و …) و نظام اقتصادى‏‏ حاکم جهانى‏‏‏ رابطه‏اى‏‏‏ مستقیم وجود دارد. از این رو “تغییر نظام به جاى‏‏‏ تغییر آب و هوا” را شعار خود اعلام کردند.» «تاکنون (تا تارخ سوم ژانویه ٢٠١٠) ۵٠٠ سازمان و گروه اعلامیه را مورد نائید قرار داه و به عضویت سازمان در آمده‏اند.»

در پیش‏گفتار این اعلامیه دو علت براى‏‏‏ بحران محیط زیست برشمرده مى‏‏‏شود: «یکى‏‏‏ شکل مالکیت نظام اقتصادى‏‏‏ فاقد دوراندیشى‏‏‏ در جهان، همراه با فقدان کنترل دموکراتیک منابع». مسئول این وضع «بزرگترین کنسرن‏هاى‏‏‏ ماوراى‏‏‏ ملى‏‏‏» هستند. علت دوم بحران محیط زیست، سلطه و تبلیغ این برداشت در رسانه‏هاى‏‏ کشورهاى‏‏ ثروتمند سرمایه‏دارى‏‏ است که «انسان را موجودى‏‏‏ تنها اقتصادى‏‏‏ تعریف مى‏‏‏کند.» این برداشت ضدانسانى‏‏ که‏ توسط «کنسرن‏هاى‏‏‏ تبلیغاتى‏‏‏ جهانى‏‏ و، شرکت‏هاى‏‏‏ بازاریابى‏‏‏ تبلیغ مى‏‏‏شود، ریشه در رقابت میان آن‏ها و تبلیغ براى‏‏‏ مصرف بى‏‏‏بندوبار … دارد. این کنسرن‏ها پیامدهاى‏‏‏ فاجعه‏بار اجتماعى‏‏‏ و اکولوژیکى‏‏‏ کارکرد خود را بکلى‏‏‏ از مدنظر دور مى‏‏‏دارند.»

در اطلاعیه شش بند زیر ذکر شده‏اند است: ١- حق برخوردارى‏‏ خلق‏ها‏ از شیوه تولید کشاورزى‏‏‏ مستقل و در هماهنگى‏‏‏ با طبیعت و فارغ از انقیاد “مالکیت معنوى‏‏‏” کنسرن‏ها؛ ٢- برقرارى‏‏‏ مناسبات مالکیت دموکراتیک و کنترل اقتصاد. بخش مالى‏‏‏ در خدمت منافع عمومى‏‏‏ و اقتصادى‏‏‏ پایدار؛ ٣- تقلیل مصرف انرژى‏‏‏ در کشورهاى‏‏‏ ثروتمند. ازدیاد سهم انرژى‏‏‏ بازتولیدپذیر. کنترل منابع انرژى‏‏‏ [به سود بشریت و نه کنسرن‏ها]؛ ۴- شهرسازى‏‏‏ بر مبناى‏‏‏ ظوابط محیط زیست. به‏ویژه مصرف منابع محلى‏‏‏. تغییر سیستم ترانسپورت. ۵- آموزش و تحقیق درباره نیازهاى‏‏‏ اولیه انسان در هماهنگى‏‏‏ با طبیعت. قطع سودورزى‏‏‏ در تحقیقات. لغو پروانه ثبت اندیشه و تکنولوژى‏‏‏ با هدف دست‏یابى‏‏‏ کشورهاى‏‏‏ فقیر به آن‏ها. ۶- پایان بخشیدن به میلیتاریسم و جنگ که هدف آن کنترل منابع انرژى‏‏‏ فسیلى‏‏‏ است.

پایان بخشیدن به مصرف منابع فسیلى‏‏‏ در سى‏‏‏ سال آینده، تقلیل ۴٠% تولید گازهاى‏‏‏ گل‏خانه‏اى‏‏‏ در کشورهاى‏‏‏ صنعتى‏‏‏ تا سال ٢٠٢٠ برپایه سطح تولید آن در سال ١٩٩٠، پرداخت‏ کشورهاى‏‏‏ صنعتى‏‏‏ ثروتمند به کشورهاى‏‏ در حال رشد براى‏‏‏ جبران خسارت به محیط زیست، انتقال اطلاعات مدرن و تکنیک به این کشورها، پایان بخشیدن به نابودى‏‏‏ جنگل‏ها و … خواست‏هاى‏‏‏ پراهمیت دیگرى‏‏‏ را در اطلاعیه تشکیل مى‏‏‏دهند. اطلاعیه خواستار انحلال “بانک جهانى‏‏‏”، صندوق بین‏المللى‏‏‏ پول”، “سازمان تجارت جهانى‏‏‏”  و جایگزین ساختن آن‏ها توسط سازمان‏هایى‏‏‏ از نوع ALBA  در آمریکاى‏‏‏ مرکزى‏‏‏- جنوب و منطقه کارائیب مى‏‏‏شود.

متن یک رفراندوم جهانى‏‏‏ که در آن به رسمیت شناختن «حقوق “مادرزمین”»، پایان بخشیدن به «مصرف بى‏‏‏بندوبار که ناشى‏‏‏ از نظام سرمایه‏دارى‏‏‏ است»، تقلیل ریشه‏اى‏‏‏ «تولید گازهاى‏‏‏ گل‏خانه‏اى‏‏‏ در کشورهاى‏‏‏ پیشرفته»، همچنین اختصاص «بودجه تسلیحات و جنگ … براى‏‏‏ مبارزه با بحران محیط زیست» و نهایتاً خواست برپایى‏‏‏ یک «دادگاه عالى‏‏‏ براى‏‏‏ تعقیب مجرمان محیط زیست» ذکر شده است، توسط سازمان “تغییر نظام بجاى‏‏‏ تغییر آب و هوا” تنظیم و ارایه شد.

جاى‏‏‏ طبیعت در انسان‏دوستى‏‏‏ مارکسیستى‏‏‏

در کنار روابط تولیدى‏‏‏ میان انسان‏ها، رابطه میان انسان و طبیعت نیز بخش گسست‏ناپذیرى‏‏‏ را در اندیشه انسان‏دوستانه ماتریالیسم دیالکتیک مارکسیستى‏‏‏ تشکیل مى‏‏‏دهد. همان طور که بدون براندازى‏‏‏ استثمار انسان از انسان نمى‏‏‏توان جامعه‏اى‏‏‏ انسانى‏‏‏ برپاداشت، بدون به رسمیت شناختن حق، به قول اوآ مورالس “مادرزمین”، در برخوردار شدن از مواظبتى‏‏‏ مسئولانه و دوراندیشانه و با احترام، بدون شناخت وحدت وجود میان انسان و طبیعت نیز نمى‏‏‏توان قادر به برپایى‏‏ جامعه انسانى‏‏ شضد و تداوم حیات انسان را‏ بر روى‏‏‏ کره زمین ممکن ساخت.

برداشت انساندوستانه مارکسیسم از رابطه میان انسان و طبیعت، از شناخت وحدت وجودى‏‏‏ آن‏ها ناشى‏‏‏ مى‏‏‏گردد.

مارکس منشاء وجود انسان را طبیعت مى‏‏‏داند و مى‏‏‏گوید: انسان «موجودى‏‏‏ است بى‏‏‏واسطه از طبیعت برخاسته» (تزهاى‏‏‏ درباره فویرباخ و دفاتر فلسفى‏‏‏ پاریس). این وحدت وجودى‏‏‏ را مارکس در “سرمایه” مستند مى‏‏‏سازد.

شناخت اساسى‏‏‏ در فلسفه ماتریالیست دیالکتیک درباره منبع همه ثروت، زمینه درک وحدت دیالکتیکى‏‏‏ میان انسان و طبیعت است. مارکسیسم منبع اصلى‏‏‏ هر ثروتى‏‏‏ را دو چیز مى‏‏‏داند. یکى‏‏‏ نیروى‏‏‏ کار انسان و دیگرى‏‏‏ طبیعت، که از آن مواد خام براى‏‏‏ زندگى‏‏‏ بدست مى‏‏‏آید. وحدت این دو منبع و نابودى‏‏‏ آن که ناشى‏‏ از عملکرد صورتبندى‏‏‏ اقتصادى‏‏‏- اجتماعى‏‏‏ سرمایه‏دارى‏‏‏ است، در نقل قول زیر از “سرمایه” به خوبى‏‏‏ قابل تشخیص است: «سرمایه‏دارى‏‏‏ با به‏خدمت گرفتن تکنیک در روند تولید اجتماعى‏‏‏، همزمان منبع ایجاد شدن همه ثروت‏ها را نابود مى‏‏‏سازد: زمین و کارگر». (کلیات مارکس/انگلس، جلد ٢٣، ص ٢۵٩)  موضع انتقادى‏‏ مارکس به نظام سرمایه‏دارى‏‏ در این نقل قول، اندیشه‏اى‏‏‏ را به نمایش مى‏‏‏گذارد که با سرشت انساندوستانه آنتروپولوژى‏‏ مارکسیستى‏‏ در ارتباط قرار دارد. مارکس ظهور تاریخى‏‏‏‏‏‏‏‏ فردیت رشد یافته انسانى‏‏‏ را همزمان سرگذشت طولانى‏‏‏‏‏‏‏‏ شهادت انسان مى‏‏‏داند و مى‏‏‏گوید: «رشد و تکامل توانایى‏‏‏‏‏‏‏‏ و قابلیت‏هاى‏‏‏‏‏‏‏‏ گونه انسان، اگرچه در ابتدا به قیمت نابودى‏‏‏‏‏‏‏‏ اکثریت افراد و طبقات موجود انسانى‏‏‏‏‏‏‏‏ تحقق یافته است، نهایتاً به اینجا ختم مى‏‏‏‏‏‏‏‏گردد که بر این تضاد [درونى‏‏‏‏‏‏‏‏ جامعه] غلبه شود و همراه گردد با رشد فردیت انسان. ازاین‏رو رشد فردیت انسان در سطح عالى‏‏‏‏‏‏‏‏ به قیمت روندى‏‏‏‏‏‏‏‏ تاریخى‏‏‏‏‏‏‏‏ عملى‏‏‏‏‏‏‏‏ مى‏‏‏‏‏‏‏‏گردد که در آن افراد قربانى‏‏‏‏‏‏‏‏ شده‏اند …» (”نظریه درباره ارزش اضافى‏‏‏‏‏‏‏‏”، کلیات جلد ٢.٢۶، ص ١١١).

آرى‏‏،‏ جامعه انسانى‏‏ کمونیستى‏‏‏ فارغ از استثمار انسان از انسان و هماهنگ با طبیعت، گذشته‏اى‏‏‏ خونین دارد.

مارکس و انگلس با دقت موشکافانه در ١۵٠ سال پیش از قدرت تخریبى‏‏‏ سرمایه‏دارى‏‏‏ علیه طبیعت یا زمین سخن گفته و آن را نشان مى‏‏‏دهند و وحدت تخریب طبیعت با اسثمار انسان‏کش نیروى‏‏کار در اندیشه مارکسیستى‏‏ را‏ از این طریق به اثبات مى‏‏رسانند. تخریب محیط زیست در نظام سرمایه‏دارى‏‏‏، آنطور که Sève در نوشتار “انسان …” در ارتباط با نقش ذهنیت فرد انسان نیز بیان کرده است، در آثار بانیان سوسیالیسم علمى‏‏ در سطح “سنگ‏بنا” مطرح شده اند. اکنون زمان آن فرارسیده است که مارکسیست‏ها با پروراندن و توسعه و تکمیل نظریات دوراندیشانه و مسئولانه آن‏ها، در جهت تفهیم سرشت انساندوستانه برداشت مارکسیستى‏‏ درباره وحدت میان انسان و طبیعت و‏ براى‏‏‏ حفظ محیط زیست به وظیفه خود عمل کنند.

صراحت بیان و روشنى‏‏‏ موضع اوآ مورالس و هوگو چاوز در نشست کپنهاگ علیه نظام سرمایه‏دارى‏‏‏ که عملکرد آن به نابودى‏‏‏ “مادرزمین” ختم مى‏‏‏شود، نشان همبستگى‏‏‏ ویژه خلق‏هاى‏‏‏ بومى‏‏‏ و ایندگن با طبیعت است. مى‏‏توان مدعى‏‏ شد که بیگانگى‏‏‏ با طبیعت در چهارچوب نظام سرمایه‏دارى‏‏‏ نزد این خلق‏ها بر اندیشه و عمل آن‏ها غلبه نیافته است.

اینکه در اندیشه مارکسیستى‏‏‏ برخوردِ با حرمت، مسئولانه، پروسواس و دوراندیشانه به طبیعت و زمین، سرشت ویژه ‏ رابطه انسان و طبیعت را تشکیل مى‏‏‏دهد، مى‏‏‏توان در نقل قول زیر از انگلس نیز دریافت. او در “دیالکتیک طبیعت” مى‏‏نویسد: «توجه ما در هر گام به این نکته جلب مى‏‏‏شود که ما بهیچ‏وجه بر نیروهاى‏‏‏ طبیعى‏‏‏، همانند یک پیروزمند جنگى‏‏‏ بر خلق بیگانه، فائق نشده‏ایم، انگار شخصى‏‏‏ خارج از طبیعت ایستاده[!] که متوجه مى‏‏‏شویم که ما با گوشت و خون و مغز خود متعلق به آن هستیم و جزیى‏‏‏ از آن را تشکیل مى‏‏‏دهیم و اینکه کل سلطه ما نسبت به او در این نکته قرار دارد، که برتر از هر موجود دیگرى‏‏‏ قوانین او را بشناسیم و آن‏ها را به شیوه درست بکار گیریم.» … «و در واقع نیز روزانه به رمز قوانین آن بیش‏تر پى‏‏‏مى‏‏‏بریم و به تاثیرات بلاواسطه و دیرتر دخالت روزانه خود در روندهاى‏‏‏ جارى‏‏‏‏ در طبیعت آگاه مى‏‏‏شویم … هرچه روند [شناخت قوانین طبیعت] بیش‏تر توسعه و تعمیق یابد، به همان اندازه انسان‏ها وحدت خود را با طبیعت نه تنها بیش‏تر درک خواهند کرد، بلکه آن را خواهند شناخت …». (کلیات م ا، جلد ٢٠، ص ۴۵٣)

ایجاد شدن احساس روزافزون نزد مدافعان محیط زیست درباره مسئولیت در برابر طبیعت، احساس و شناخت مسئولیت امانت‏دارانه و دوراندیشانه نسبت به سرنوشت آن، و به‏ویژه شناخت وحدت میان انسان و طبیعت، به طور شوراانگیزى‏‏ توسط مارکس در جلد سوم “سرمایه” بیان و ترسیم شده است:

«از موضع صورتبندى‏‏‏ اقتصادى‏‏‏ یک فرماسیون اجتماعى‏‏‏ عالى‏‏‏تر [کمونیسم]، وجود مالکیت خصوصى‏‏‏ بر کره زمین آنچنان بى‏‏‏معنا و تهى‏‏ از محتوا تظاهر خواهد کرد، همانطور که مالکیت خصوصى‏‏‏ انسانى‏‏‏ بر انسان دیگر چنین خواهد بود. حتى‏‏‏ یک جامعه، یک ملت، آرى‏‏‏ حتى‏‏‏ همه جوامع همزمان مالکان زمین نیستند. آن‏ها تنها از حق استفاده از زمین برخوردارند و موظف هستند به عنوان boni partes familias (پدران خوب خانواده) آن را بهبود یافته به نسل‏هاى‏‏‏ بعدى‏‏‏ به ارث بگذارند.» (کلیات م ا، جلد ٢۵، ص ٧٨۴)

موضع انساندوستانه مارکس در صدوپنجاه سال پیش درباره مواظبت و مراقبت کردن از زمین و آب در جریان تولید موهبات کشاورزى‏‏‏، آنچنان دوراندیشانه است که شناخت عمق انعکاس واقعیت در ذهن او توسط خواننده، با ایجاد شدن احساس پر غرورى‏‏ نزد مارکسیست‏ها‏ همراه مى‏‏‏شود:

«هر ترقى‏‏‏ سرمایه‏دارى‏‏‏ در روند تولید کشاورزى‏‏‏ تنها ترقى‏‏‏ فن‏آورى‏‏‏ [فرهنگى‏‏‏] در زمینه تشدید استثمار کارگر نیست، که همزمان ترقى‏‏‏ فن‏آورى‏‏‏ در تخریب زمین نیز است، ترقى‏‏‏ مداوم مى‏‏باشد در تخریب منابع [دوگانه] ثروت.» (کلیات م ا، جلد ٢٣، ص ۵٢٩)

برپایه نکات برشمرده شده در اندیشه ماتریالیستى‏‏‏ انساندوستانه مارکسیستى‏‏‏ است که  هلموت زئلیگر به کار بردن واژه “اوکو- سوسیالیسم” را به بحث گذاشته و آن را با نظریات مارکس و انگلس مستدل ارزیابى‏‏‏ مى‏‏‏کند.

خلاصه نوشتار- فاجعه نشست کپنهاگ براى‏‏ حفظ محیط زیست. برپاشدن سازمان “تغییر نظام به جاى‏‏ تغییر آب و هوا”. اعلامیه و پیشنهاد رفراندوم از مردم جهان.

موضع انساندوستانه مارکسیسم در دفاع از محیط زیست، “مادرزمین” که در کنار نیروى‏‏ کار، منبع همه ثروت است.