١٣٨٨ / ٢٣

توده‏اى‏‏گرامى‏‏، هاتف رحمانى‏‏

در روزهاى‏‏ اخیر به کمک ب. الف. بزرگمهر با نوشتار شما تحت عنوان “بحثى‏‏ در ماهیت مدعیان” در “نوید نو” (اول فروردین ١٣٨٧) آشنا شدم. در نوشتار نکات درست و پذیرفتنى‏‏ وجود دارند، به‏ویژه هنگامى‏‏ که شما مواضع عام و تئوریک را توضیح مى‏‏دهید. باوجود نکات پذیرفتنى‏‏ فوق، شما در دو نکته به خطا مى‏‏روید:

نخست- به شیوه علمى‏‏ بررسى‏‏ مشخص پدیده، آنطور که زنده‏یاد احسان طبرى‏‏ در میان گذاشته، پایبند نیستید؛

دوم- به یگانگى‏‏ دیالکتیکى‏‏ نظریات سیاسى‏‏- ایدئولوژیک و موازین سازمانى‏‏ حزب توده ایران براى‏‏ تعیین هویت توده‏اى‏‏ها پایبند نیستید.

اجازه دهید، نظریات خود را در زیر با شما و از طریق شما با دیگر توده‏اى‏‏ها در میان بگذارم.

نگارنده ضرورى‏‏ مى‏‏داند، نوشتار هنوز تدقیق نشده کنونى‏‏ را پیش از انتشار، در اختیار شما قرار دهد، تا در صورت نیاز، نظریات خود را پیش از انتشار نوشتار، به اطلاع برسانید.

١- حق با شماست و در این زمینه اتفاق نظر در کلیت درونمایه نظر شما، نه در دقت فرمولبندى‏‏ها، وجود دارد که جنبش تاریخى‏‏- اجتماعى‏‏ توده‏اى‏‏، حزب توده ایران، ادامه دهند سیاسى‏‏- ایدئولوژیک و سازمانى‏‏ حزب کمونیست ایران و پیش‏کسوتان دیگر آن، «یک هستى‏‏ اجتماعى‏‏، منطقى‏‏ و حقیقى‏‏ یک پارچه در جغرافیاى‏‏ ایران است. … [حزب توده ایران] کلیتى‏‏ تاریخى‏‏ بر این مبنا است که این حزب در تاریخ معینى‏‏ وجود پیدا کرده و با فراز و فرودهاى‏‏ تاریخى‏‏ جامعه ایران حرکت نموده، از وقایع تاریخى‏‏ تاثیر پذیرفته و بر رخ‏دادهاى‏‏ تاریخ اثر گذاشته است. شاهد دست آوردهاى‏‏ گرانقدرى‏‏ بوده و فلاکت شکست‏هاى‏‏ گوناگونى‏‏ را متحمل شده است. … نسل‏هاى‏‏ مختلف جامعه ایران را به دامان گرفته، پرورش داده، و در عرصه مبارزه، آرمان رزم در راه آزادى‏‏، استقلال، عدالت اجتماعى‏‏ و سوسیالیسم را در آن‏ها نهادینه کرده است …».

جوانشیر واقعیت تاریخى‏‏ هستى‏‏ حزب توده ایران را در “سیماى‏‏ مردمى‏‏ حزب توده ایران”، سند حزبى‏‏ مورد توافق همه توده‏اى‏‏ها، به گونه‏اى‏‏ فشرده و با دقت موشکافانه علمى‏‏ چنین برمى‏‏شمرد: «حزب ما از بطن جامعه ایران، از درون جنبش کارگرى‏‏آن (تکیه از نگارنده. ازاین پس: تان) که پیوند ناگسستنى‏‏ با جنبش دموکراتیک ضدامپریالیستى‏‏ دارد، بیرون آمده است. این حزب از یک سو وارث جنبش سوسیال- دموکراتیک دوره مشروطه، جنبش‏هاى‏‏ انقلابى‏‏ ضدامپریالیستى‏‏ پس از اکتبر، حزب کمونیست ایران و محافل ارانى‏‏ است و از سوى‏‏ دیگر حاصل جنبش دموکراتیک ضدفاشیستى‏‏ که در کشور ما پس از سرنگونى‏‏ رضاشاه پدید آمد.» (ص ٧٧)

یکپارچگى‏‏ هستى‏‏ حزب توده ایران و تاریخ آن و منطق درونى‏‏ آن را جوانشیر همانجا چنین برجسته مى‏‏سازد که «تاریخ مبارزات زحمتکشان هر چه هست، همین است. زحمتکشان ایران تاریخ دیگرى‏‏ ندارند». (ص ٧٨) تکیه بر یکپارچگى‏‏ این تاریخ، دست رد به سینه کسانى‏‏ است که براى‏‏ پاره پاره کردن این تاریخ و تقسیم پیروزى‏‏ها و شکست‏ها. مصادره فرازها به سود خود و فرودها به دیگرى‏‏، مى‏‏کوشند.

هانس هینس هولس، فیلسوف مارکسیست معاصر آلمانى‏‏، حزب کمونیست را یک «پدیده تاریخى‏‏» نامیده و وجود آن را «شرط عمل سیاسى‏‏ صحیح» مى‏‏داند (ه. ه. هولس، “هویت تاریخى‏‏ حزب” در “شکست و آینده سوسیالیسم”). شرط عمل سیاسى‏‏ صحیح در پدیده تاریخى‏‏ مورد نظر هولس، به نظر احسان طبرى‏‏ در رساله “درباره منطق عمل - چگونه مى‏‏توان به عمل اجتماعى‏‏ مبناى‏‏ علمى‏‏ داد” (تهران آذر ١٣۶٠) از آن رو یگانگى‏‏ جداناپذیرى‏‏ را در بر مى‏‏گیرد، که «تاریخى‏‏ و منطقى‏‏ با هم یک جفت دیالکتیکى‏‏ را تشکیل مى‏‏دهند.» به عبارت دیگر ناروشنى‏‏ و بى‏‏ثباتى‏‏ در درونمایه پدیده «تاریخى‏‏»، که شما در نوشتار خود خاطرنشان مى‏‏سازید، اجباراً به زیر پا گذاردن «منطق» درونى‏‏ آن مى‏‏انجامد و برعکس.

به عبارت دیگر، درونمایه سیاسى‏‏- ایدئولوژیک خصلت حزب و ساختار اساسنامه‏اى‏‏ و حقوقى‏‏ آن یک جفت دیالکتیکى‏‏ هستند که هاتف رحمانى‏‏ نیز با آن همداستان است.

با توجه به نکات بالاست که درونمایه تئوریک- سیاسى‏‏ در میان گذاشته شده در نوشتار “بحثى‏‏ در ماهیت مدعیان”، صرفنظر از اندازه دقت فرمولبندى‏‏ و گفتمان آن، مستدل و پذیرفتنى‏‏ است و مى‏‏توان آن را چنین بیان داشت: جنبش توده‏اى‏‏، جنبش اجتماعى‏‏- انقلابى‏‏ طبقه کارگر در سرزمین ایران بوده و بر اندیشه علمى‏‏ مارکسیسم- لنینیسم مبتنى‏‏ است. این جنبش، هستى‏‏ اجتماعى‏‏ یکپارچه و استوار بر منطقى‏‏ درونى‏‏ را در بر مى‏‏گیرد و از تاریخى‏‏ بهم‏پیوسته و یکدست حقیقى‏‏- حقوقى‏‏ برخوردار مى‏‏باشد.

٢- نوشتار در “نوید نو” «حقیقى‏‏ بودن» جنبش توده‏اى‏‏ را به درستى‏‏ ناشى‏‏ از «زنده بودن» و «زیسمندى‏‏ ارگانیک» آن مى‏‏داند که «در بستر زمان پیش رفته و از وحدت سازمانى‏‏- تشکیلاتى‏‏، تربیتى‏‏، برنامه، تاکتیک‏ها و استراتژى‏‏هاى‏‏ سیاسى‏‏ ویژه خود برخوردار بوده است.»

درونمایه اندیشه بالا را هولس در رساله پیش گفته، اینگونه ترسیم مى‏‏کند: «تئورى‏‏ این حزب [حزب کمونیست]، تئورى‏‏ تاریخ است و بدین وسیله تاریخ خود او، که با پیدایى‏‏ پرولتاریا به عنوان طبقه آغاز مى‏‏شود، در روند مبارزه طبقاتى‏‏ خود را گسترش مى‏‏دهد. در این تاریخ تجربیات جمعبندى‏‏ مى‏‏شوند و الگوهاى‏‏ آینده‏زا را پى‏‏مى‏‏ریزند. آن‏چه اینجا و هم اکنون در نظر گرفته و انجام مى‏‏شود، بر زمینه این تاریخ به واقعیت مى‏‏پیوندد.»

برپایه این درونمایه، حق با “هاتف رحمانى‏‏” است، هنگامى‏‏ که مى‏‏نویسد: «هرگونه تفکیک مکانیکى‏‏ در این عناصر متشکله کلیت حزب توده ایران، به‏عنوان یک هستى‏‏ اجتماعى‏‏، جفا به تاریخ این سرزمین و ناسپاسى‏‏ در برابر صدها [و] هزارها رزمنده توده‏اى‏‏ و انکار هویت حزب توده ایران و جعل تاریخ است.» به عبارت دیگر پاره پاره کردن هستى‏‏ تاریخى‏‏، نهادن بخشى‏‏ در برابر بخشى‏‏ دیگر همانطور که پیش‏تر نیز اشاره رفت، کارى‏‏ ناشایست و غیرمجاز بوده، «تفکیکى‏‏ مکانیکى‏‏» است. زیرا، به عنوان نمونه، پیروزى‏‏ امروز، ازجمله ریشه در آموزش از اشتباه دیروز دارد.

آموزش از تاریخ، آموزش از تضادهاى‏‏ شناخته نشده و یا نادرست درک شده است، با هدف پدید آوردن ژرفش در شناخت. همین و بس!

٣- یکى‏‏ از جنبه‏هاى‏‏ هستى‏‏ و هویت حزب توده ایران، وجه یکپارچگى‏‏ نظرى‏‏ و سازمانى‏‏ آن است. «آشکار است که جاى‏‏ آن که مدعى‏‏ “توده‏اى‏‏” بودن است، فقط مى‏‏تواند در پشتیبانى‏‏ از وحدت سازمانى‏‏ و سیاسى‏‏ حزب توده ایران متجلى‏‏ باشد. … حزب توده ایران … در هر زمان، بنا به تحلیل مشخص از شرایط جامعه ایران، داراى‏‏ برنامه، شعارهاى‏‏ تاکتیکى‏‏ و استراتژی سیاسى‏‏ ویژه‏اى‏‏ است … [که] برآمد خرد جمعى‏‏ متبلور در حزب توده ایران است. این کلیت حزب است که ماهیت آن را تعیین مى‏‏کند و نه جمع اجزا[ى‏‏] آن … آنچه حزب توده ایران را تعین مى‏‏بخشد، همان تبلور خرد جمعى‏‏ در برنامه واحد و تاکتیک‏ها و استراتژى‏‏هاى‏‏ حزب است، که به صورت وحدت سازمانى‏‏، انظباط حزبى‏‏ و دموکراسى‏‏ درونى‏‏ نمود مى‏‏یابد. … از همین رو است که حزب قائم به فرد نیست … مى‏‏تواند محل تجمع دیدگاه‏هاى‏‏ متفاوت و گاه حتى‏‏ متضادى‏‏ باشد که خود عامل پویایى‏‏ هر حزب و سازمان است. تنوع دیدگاه‏ها تنها بنا به تعهد به خرد جمعى‏‏ و گزینش راى‏‏ اکثریت با کاربست اصول اساسنامه‏اى‏‏ حزب ترازنوین و مدیریت آن توسط روش سانترالیسم دموکراتیک به زندگى‏‏ مسالمت آمیز زیر سقف حزب ادامه دهند.»  (هاتف رحمانى‏‏، همانجا).

متاسفانه، هاتف رحمانى‏‏ در نوشتار “بحثى‏‏ …” به اصلى‏‏ که خود به درستى‏‏ بر آن انگشت مى‏‏گذارد، وفادار و پایبند باقى‏‏ نمى‏‏ماند. او برداشت بالا را تنها به دوره معینى‏‏ از تاریخ «هستى‏‏» حزب توده ایران محدود مى‏‏سازد. دوره‏اى‏‏ که پشتیبانى‏‏ از آن را، پشتیبانى‏‏ از کلیت و حقانیت حزب قلمداد مى‏‏سازد. به این نکته در بخش «وضع استثنایى‏‏» حاکم بر هستى‏‏ حزب توده ایران، باز خواهم گشت.

۴- در نوشتار هاتف رحمانى‏‏، همانطور که در آغاز سطور کنونى‏‏ نیز آورده شد، در ارتباط با عرصه‏هاى‏‏ مبارزه در برابر حزب توده ایران، مبارزه براى‏‏ «سوسیالیسم» در میان گذاشته شده است. در آنجا گفته مى‏‏شود: «… و در عرصه مبارزه، آرمان رزم در راه آزادى‏‏، استقلال، عدالت اجتماعى‏‏ و سوسیالیسم را در آن نهادینه کرده است …».

در این سطور و در هیچ سطر دیگرى‏‏، نویسنده به گونه‏اى‏‏ مشخص به جایگاه اندیشه مارکسیستى‏‏، به پایگاه تئوریک «تحلیل مشخص از شرایط جامعه ایران»، که طبرى‏‏ به مثابه تبلور وظیفه علمى‏‏ حزب توده ایران عنوان مى‏‏کند، اشاره‏اى‏‏ ندارد. باید امیدوار بود که این امر از سر ساده‏انگارى‏‏ و نه بر مبنایى‏‏ آگاهانه قرار دارد و او رزم در راه سوسیالیسم را به مفهومى‏‏ درک مى‏‏کند که جوانشیر در اثر پیش‏گفته در میان مى‏‏گذارد. در زیر به آن اشاره خواهم کرد.

ف. م. جوانشیر در صفحه ۶۴ کتاب پیش گفته و به‏منظور توضیح وظیفه‏هاى‏‏ “حزب طرازنوین طبقه کارگر” بر این نکته تکیه مى‏‏کند و آن را برجسته مى‏‏سازد که «اصول سازمانى‏‏ نمى‏‏تواند و نباید جدا از اصول سیاسى‏‏- ایدئولوژیک باشد.»

او وظیفه‏هاى‏‏ حزب را چنین برمى‏‏شمرد: ١- پشتیبانى‏‏ از منافع طبقه کارگر و همه زحمتکشان؛ ٢- وفادارى‏‏ به مارکسیسم- لنینیسم و ترویج و کاربرد آن در شرایط ویژه ایران؛ ٣- پایدارى‏‏ بر سر مشى‏‏ قاطع انقلابى‏‏؛ ۴- پیوند قاطع با توده‏ها و مبارزه براى‏‏ برقرارى‏‏ هژمونى‏‏ طبقه کارگر؛ ۵- میهن‏دوستى‏‏ انقلابى‏‏ حزب توده ایران؛ و نهایتاً ۶- همبستگى‏‏ جهانى‏‏ پرولترى‏‏.

سپس او با اشاره به نظر لنین در اثر یک گام به پیش، دو گام به پس، مى‏‏نویسد (ص ۶۶): «اصول سازمانى‏‏ حزب باید از اصول ایدئولوژیک- سیاسى‏‏ آن حاصل شود. و حزب پرولترى‏‏ سازمانى‏‏ است که در آن وحدت معنوى‏‏ طبقه کارگر مبتنى‏‏ بر اصول مارکسیسم به وسیله وحدت سازمانى‏‏ تحکیم مى‏‏شود.»

صراحت فرمولبندى‏‏ و بیان نیاز به توضیح اضافى‏‏ را برطرف مى‏‏سازد.

جوانشیر در تائید نظر خود، از اثر لنین نقل قول مى‏‏آورد: «پرولتاریا در مبارزه براى‏‏ به دست گرفتن قدرت حاکمه سلاح دیگرى‏‏ جز سازمان ندارد … فقط در سایه آن مى‏‏تواند به نیروى‏‏ غلبه‏ناپذیر بدل گردد … که اتحاد معنوى‏‏ وى‏‏ که مبتنى‏‏ بر اصول مارکسیسم است، به وسیله وحدت مادى‏‏ سازمان که میلیون‏ها زحمتکش را در ارتش طبقه کارگر به یکدیگر مى‏‏پیوند، تحکیم گردد.»  (همانجا)

بدین‏ترتیب جوانشیر در اثر پیش گفته، وحدت دیالکتیکى‏‏ «تاریخى‏‏ و منطقى‏‏» مورد نظر طبرى‏‏ را با دقت خاراگینِ علمى‏‏ نشان مى‏‏دهد.

پس از آن، جوانشیر به توضیح «اصول سازمانى‏‏ حزب لنینى‏‏» مى‏‏پردازد و در نخستین بند آن اصل سانترالیسم- دموکراتیک را قرار مى‏‏دهد (ص ۶٨): «الف- سانترالیسم دموکراتیک، به‏مثابه اساس سازمانى‏‏. ب- انضباط یکسان و محکم براى‏‏ همه اعضاً حزب و جلوگیرى‏‏ از هر نوع فراکسیونیسم و پشتیبانى‏‏ از وحدت حزب. پ- رهبرى‏‏ جمعى‏‏ و مبارزه با کیش شخصیت. ت- نبرد آشتى‏‏ناپذیر با اپورتونیست‏ها و سازشکاران و تصفیه مداوم حزب از این گونه افراد. ث- انتقاد از خودِ جسورانه و پذیرش علنى‏‏ اشتباهات. ج- استوارى‏‏ در مراعات اصول مارکسیستى‏‏- لنینیستى‏‏ و آمادگى‏‏ براى‏‏ کشف و کاربرد انعطاف‏پذیر وسایل تاکتیکى‏‏ و شیوه‏هاى‏‏ مبارزه.»

احسان طبرى‏‏، به عنوان برجسته‏ترین اندیشمند دیالکتیسین حزب توده ایران، در رساله پیش‏گفته و در ارتباط با منطق عمل انقلابى‏‏ پیش روى‏‏ حزب توده ایران، در آذر ماه سال‏ ١٣۶٠ در تهران، در شرایط مشخص و پرهیجان روزهاى‏‏ نبرد طبقاتى‏‏- انقلابى‏‏ حاکم بر ایران و تبلور آن در “نبرد که برکه” در حاکمیت برون آمده از درون انقلاب بهمن ۵٧، یا با بیان دیگر، به معناى‏‏ شرکت عالی‏ترین سطح آگاهى‏‏ انقلابى‏‏ تجمیع یافته در «هستى‏‏ اجتماعى‏‏ [حزب توده ایران، حزب طبقه کارگر ایران] با کلیتى‏‏ تاریخى‏‏، منطقى‏‏ و حقیقى‏‏ یکپارچه در جغرافیاى‏‏ ایران» (آنطور که هاتف رحمانى‏‏ در نوشتار خود هویت حزب توده ایران را فرموله مى‏‏کند)، در گفتگوى‏‏ تئوریک براى‏‏ تداوم و ژرفش انقلاب شرکت کرده و مى‏‏گوید: «پیش از دست زدن به عمل انقلابى‏‏ ما ناگزیر با مرحله آگاهى‏‏ و بررسى‏‏ تئوریک روبرو هستیم.» او بررسى‏‏ تئوریک را در بند نخست این مرحله، چنین توضیح مى‏‏دهد: «نکته اول بدرستى‏‏ روشن ساختن چارچوب تاریخى‏‏ و اجتماعى‏‏ فعالیت انقلابى‏‏ بر اساس تئورى‏‏ علمى‏‏ است.» (تان)

اینکه احسان طبرى‏‏ تئورى‏‏ علمى‏‏ را مارکسیسم- لنینیسم، ماتریالیسم تاریخى‏‏ و ماتریالیسم دیالکتیکى‏‏ مى‏‏داند، نیاز به تاکید ندارد.

بروز این قله‏هاى‏‏ اندیشه علمى‏‏ و انقلابى‏‏ نزد احسان طبرى‏‏ است که ادعاى‏‏ دشمنان حزب توده ایران را برملا مى‏‏کند؛ یاوه گویانى‏‏ که لاف مى‏‏زنند گویا او در زندان و با خواندن کتاب‏هاى‏‏ مذهبى‏‏ اسلام آورده است!

پایبندى‏‏ اندیشه احسان طبرى‏‏ به مارکسیسم- لنینیسم، همانند اندیشه دیگر مسئولان و رهبران وقت حزب، و بسیار مهم‏تر، همانند پایبندى‏‏ اندیشه کلیه توده‏اى‏‏ها در این دوران، بروز و تبلور «هستى‏‏ اجتماعى‏‏ با کلیتى‏‏ تاریخى‏‏، منطقى‏‏ و حقیقى‏‏ یکپارچه [حزب توده ایران، حزب طبقه کارگر ایران] در جغرافیاى‏‏ ایران» مى‏‏باشد که هاتف رحمانى‏‏ در نوشتار خود آن را هویت حزب توده ایران مى‏‏نامد. هیچ کس توان آن را ندارد، حتى‏‏ خطى‏‏ از اسناد حزبى‏‏ یا نوشتارهاى‏‏ فردى‏‏ ارایه دهد، که برپایه آن، تشتت نظرى‏‏ در کلیت هستى‏‏ تاریخى‏‏ منطقى‏‏ حزب توده ایران در این دوران حکمفرما بوده است!

گفتگو و بررسى‏‏ را پى‏‏گیریم

برجسته ساختن موضع حزب توده ایران بوسیله دو تن از برجسته‏ترین رهبران تاریخ آن درباره ارتباط «هستى‏‏ تاریخى‏‏ و حقیقى‏‏» حزب توده ایران با پایگاه اندیشه‏اى‏‏، با مبانى‏‏ تئوریک و ایدئولوژیک و سازمانى‏‏ حزب طبقه کارگر، ناتمام باقى‏‏ خواهد ماند، چنانچه گوشه‏هایى‏‏ از موضع نورالدین کیانورى‏‏ را در ارتباط با نکات درستى‏‏ که هاتف رحمانى‏‏ در نوشتار خود در میان گذاشته، به آن نیافزایم.

کیانورى‏‏ پس از در میان گذاشتن نظریات سیاسى‏‏ خود در سال ١٣٧٣، ازجمله درباره شعار “طرد رژیم ولایت فقیه”، که در جاى‏‏ خود به آن پرداخته خواهد شد، در ارتباط با «هستى‏‏ تاریخى‏‏ و حقیقى‏‏» حزب توده ایران و اهمیت «یکپارچگى‏‏» نظرى‏‏ و سازمانى‏‏ آن در چهارچوب «مبتنى‏‏ بر “مرکزیت دموکراتیک”» در رساله تحلیلى‏‏ “سخنى‏‏ با همه توده‏اى‏‏ها” (منتشر شده در “راه‏توده” شماره ٢۴ و ٢۵. انتشار پس از طرح حضورى‏‏ آن با رفیق عزیز على‏‏ خاورى‏‏ انجام شد)، چنین مى‏‏نویسد:

«نتیجه بگیریم: در مقابل سیاست خانمان برانداز طرد ولایت فقیه، تنها یک راه وجود دارد: پشتیبانى‏‏ از انقلاب در برابر ارتجاع در همه عرصه‏ها و در همه صحنه‏ها. [تان] …

و سرانجام …

همه آنچه تا بدینجا گفته و همه خواست‏ها و سیاست‏هاى‏‏ ما، حتى‏‏ اگر بهترین و کارآمدترین باشند، یاوه‏اى‏‏ بیش نخواهد بود، اگر بر حزبى‏‏ متحد و نیرومند و مجهز به ایدئولوژى‏‏ و خط‏مشى‏‏ انقلابى‏‏ متکى‏‏ نباشیم. … حزب پاره پاره، حزبى‏‏ که داراى‏‏ وحدت اراده و عمل نباشد، نمى‏‏تواند منشاء اثر انقلابى‏‏ گردد. [تان]

برخى‏‏ رفقا، با توجه به مسائل موجود در حزب و نیز در جنبش بین‏المللى‏‏ کمونیستى‏‏ و ازجمله با استناد به اقدام اخیر حزب کمونیست فرانسه، معتقدند که قبل از هر چیز، زمان مرکزیت دموکراتیک به آخر رسیده است و باید به فکر شکل جدیدى‏‏ از سازماندهى‏‏ حزب بود. با این نظر نمى‏‏توان موافقت داشت. [تان] همه مى‏‏دانیم که نه ایران، فرانسه است و نه حزب توده ایران، حزب کمونیست فرانسه. اگر کمونیست‏هاى‏‏ فرانسوى‏‏ پس از ۵٠ سال فعالیت در شرایط وجود آزادى‏‏هاى‏‏ سیاسى‏‏ توانسته‏اند مرحله مرکزیت دموکراتیک را پشت سر گذارند، ما هنوز این مرحله را آغاز نکرده‏ایم. آنچه امروز در مقابل حزب ما قرار دارد، تبدیل شدن آن از حزبى‏‏ عمدتاً مبتنى‏‏ بر مرکزیت [تان]، به حزبى‏‏ واقعاً مبتنى‏‏ بر “مرکزیت دموکراتیک” است. پیشرفت در این زمینه، تنها به خواست ما بستگى‏‏ ندارد، بلکه به شرایط بیرون از خواست، وازجمله وجود آزادى‏‏هاى‏‏ سیاسى‏‏ و اجتماعى‏‏، میزان اتحاد طبقه کارگر و حمایت آن‏ها از حزب خود، درجه آگاهى‏‏هاى‏‏ اجتماعى‏‏ و یک سلسله عوامل دیگر، وابسته است. بدیهى‏‏ است که مى‏‏توان در مورد شکل مرکزیت دموکراتیک مناسب با شرایط ما و تناسب میان مرکزیت و دمکراسى‏‏ بحث‏هاى‏‏ سودمندى‏‏ را انجام داد. اما، اینکه حاکمیت این اصل اساسى‏‏ را از روابط درون حزب کنار بگذاریم، قابل پذیرش نیست [تان].

وضعیت کنونى‏‏، یک وضعیت استثنایى‏‏ و حاصل انباشته شدن دراز مدت یک سلسله علل و عوامل عمدتاً استثنایى‏‏ است. استثنا را تعمیم ندهیم و از آن نتایج نادرست اتخاذ نکنیم. … و برون رفت از آن را، در کنار گذاشتن هویت سازمانى‏‏ انقلابى‏‏ خود نجویم. [تان]

چاره اوضاع کنونى‏‏، در پایه‏ریزى‏‏ حزب و تشکیلات دیگرى‏‏، به موازات تشکیلات حزب توده ایران، مسـلمـاً (تکیه از کیانورى‏‏) نیست، در دعوت کردن اعضاء به پذیرش بى‏‏چون و چراى‏‏ سیاست‏هاى‏‏ نادرست موجود نیز نیست. … این راه حل در حال حاضر، تنها مى‏‏تواند با مشارکت و متوسل به آراء و نظرات همه توده‏اى‏‏ها [تان]، یعنى‏‏ همه کسانى‏‏ که در گذشته و یا امروز در حزب فعالیت داشته‏ و همیشه به آرمان‏هاى‏‏ آن وفادار بوده‏اند و امروز نیز آماده کار و فعالیت مى‏‏باشند، بدست آید. …»

صراحت و دقت نظریات نیاز به توضیح بیش‏تر را منتفى‏‏ مى‏‏سازد.

توده‏اى‏‏ کیست؟

۵- اگرچه در بیان هاتف رحمانى‏‏ در نوشتار خود در ارتباط با موازین تئوریک و ایدئولوژیک حزب توده ایران، ناروشنى‏‏ و کمبود صراحت و دقت وجود دارد، مى‏‏توان و باید مواضع نظرى‏‏ بیان شده او را نظریات یک توده‏اى‏‏ ارزیابى‏‏ کرد. درعین‏حال مى‏‏توان خواستار گفتگو براى‏‏ ایجاد روشنى‏‏ و دقت در بیان در نظریات او شد.

مى‏‏توان از او و یا از توده‏اى‏‏هاى‏‏ هم‏نظر او در همین جا پرسید: برپایه چه استدلالى‏‏ او نظریات خود را نظریات یک “توده‏اى‏‏” مى‏‏داند، اما بخود اجازه مى‏‏دهد، نظریات فرهاد عاصمى‏‏ در “توده‏اى‏‏ها” را که با نظریات رهبران برجسته حزبى‏‏ در هماهنگى‏‏ است، نظریات یک توده‏اى‏‏ نداند؟

آیا او یا دیگرانى‏‏ در این‏باره استدلالى‏‏ به میان مى‏‏آورند؟ اجازه دهید با هم به جستجوى‏‏ این “استدلال‏ها” در نوشتار “بحثى‏‏ در ماهیت مدعیان” برویم!

شیوه علمى‏‏ بررسى‏‏، شیوه بررسى‏‏ مشخص است!

۶- نوشتار در “نوید نو” (اول اسفند ١٣٨٧) به شیوه بررسى‏‏ مشخص پدیده پایبند نیست.

نظریه‏پرداز با هدف و با این امید که کار استدلالى‏‏ خود را آسان سازد، و در حالى‏‏ که روى‏‏ سخنش با “توده‏اى‏‏ها” است، “توده‏اى‏‏ها” را، همانطور که در زیر نشان داده شده، با دیگرانى‏‏ (راه توده، تارنگاشت عدالت، مهر …) در یک جوال مى‏‏ریزد و مى‏‏کوبد، تا با کلى‏‏ گویى‏‏ از مسئولیت خود براى‏‏ استدلال علمى‏‏ درباره مواضع “توده‏اى‏‏ها” شانه خالى‏‏ کند. مثل “براى‏‏ ماهى‏‏ گرفتن، آب را گل‏آلوده کردن”، تداعى‏‏ مى‏‏شود.

٧- تا آنجا که او در بحث عام در ارتباط با مسئله «انشعاب از حزب توده ایران» مى‏‏نویسد، محق است درباره سرنوشت انشعاب بنویسد: «انشعاب از حزب توده ایران، از خلیل ملکى‏‏ها گرفته تا بابک امیر خسروى‏‏ها … نصیبى‏‏ جز بدنامى‏‏ در بین توده‏اى‏‏ها، بلکه در افوه عمومى‏‏ جامعه، براى‏‏ مبتکران آن‏ها نداشته است.» این اما یک مسئله است.

در این زمینه اتفاق نظر میان نگارنده با هاتف رحمانى‏‏ وجود دارد. یکى‏‏ از وجه‏هاى‏‏ عمده کتاب “سیماى‏‏ مردمى‏‏ حزب توده ایران” نیز، توضیح و برخورد به انشعاب و کوشش‏هاى‏‏ انشعابى‏‏ خلیل ملکى‏‏، آپریم، جریان‏هاى‏‏ مائوئیستى‏‏ و … مى‏‏باشد. کیانورى‏‏ نیز در رساله پیش گفته نیز با روشنى‏‏ و صراحت مى‏‏نویسد که مسـلمـاً اقدام انشعابى‏‏ مردود است. جمله را یکبار دیگر بخوانیم: «چاره اوضاع کنونى‏‏، در پایه‏ریزى‏‏ حزب و تشکیلات دیگرى‏‏، به موازات تشکیلات حزب توده ایران، مسـلمـاً (تکیه از کیانورى‏‏) نیست …».

تمناى‏‏ مداوم “توده‏اى‏‏ها” از رفیق عزیز على‏‏ خاورى‏‏ و از دیگر مسئول‏هاى‏‏ حزبى‏‏ براى‏‏ هموار نمودن راه گفتگو میان توده‏اى‏‏ها، کوچک‏ترین وجه اشتراکى‏‏ با “انشعاب” ندارد. درست کارى‏‏ ضد انشعابى‏‏ است (دیرتر به این نکته پرداخته خواهد شد). کسى‏‏ که چنین ادعاى‏‏ داشته باشد، ادعاى‏‏ نادرست و غیرمستدلى‏‏ را مطرح ساخته است.

٨- هنگامى‏‏ که نوشتار “نوید نو” مى‏‏کوشد در بیان خود یک همگونى‏‏ غیرواقعى‏‏ میان «نام‏هایى‏‏ چون راه توده، تارنگاشت عدالت، تارنگاشت مهر و نوزاد تازه‏ پا به عرصه گذاشته‏اى‏‏ به نام “توده‏اى‏‏ها”» ایجاد کند، این کار را با هدف فرار از بررسى‏‏ مشخص پدیده مشخص “توده‏اى‏‏ها”، انجام مى‏‏دهد. این، فرار غیرمجازى‏‏ از اسلوب کار علمى‏‏ مورد نظر احسان طبرى‏‏ در رساله پیش گفته اوست. این اقدام، درواقع اقدامى‏‏ با جنس ابهام گویى‏‏ درباره مواضع تئوریک و ایدئولوژیک حزب توده ایران در نوشتار “نوید نو” است، در ارتباط با «عرصه مبارزه براى‏‏ سوسیالیسم» که پیش‏تر به آن اشاره شد.  او مى‏‏بایستى‏‏ لااقل با یک جمله مضمون «سوسیالیسم» مورد نظر خود را بیان مى‏‏کرد. احزاب سوسیال دموکراتیک و رفرمیست هم دم از پرپایى‏‏ “سوسیالیسم” مى‏‏زنند.

«چارچوب تاریخى‏‏ و اجتماعى‏‏ فعالیت انقلابى‏‏ بر اساس تئورى‏‏ علمى‏‏» مورد نظر طبرى‏‏ در رساله فوق، مربوط به بررسى‏‏ هـر پدیده‏اى‏‏ مى‏‏شود. «تحلیل علمى‏‏ فاکت‏هاى‏‏ مربوط به وظیفه یا وظایف مشخص»، که او در بند ۴ رساله خود توضیح مى‏‏دهد را طبرى‏‏ در بررسى‏‏ همه پدیده‏ها ضرورى‏‏ مى‏‏داند: «بینش انقلابى‏‏ ما مى‏‏گوید، اسلوب ما بررسى‏‏ حقیقت مشخص در وضع مشخص است.» او براى‏‏ «اسلوب ما» هیچ شرط محدود کننده‏اى‏‏ قایل نیست. لذا این اسلوب درباره بررسى‏‏ پدیده “توده‏اى‏‏ها” نیز به قوت خود باقى‏‏ است. عدول از آن، عدول از اسلوب بررسى‏‏ علمى‏‏ حاکم بر هستى‏‏ تاریخى‏‏ و حقیقى‏‏ حزب توده ایران است. “هاتف رحمانى‏‏” دچار این اشتباه است و باید، به بیان خودش، «فلاکت» آن را بپذیرد!

نمى‏‏توان واقعیت «حقیقت مشخص»، در بحث کنونى‏‏ «نوزاد تازه‏ پا به عرصه گذاشته‏اى‏‏ به نام “توده‏اى‏‏ها”»، را با اسلوب انقلابى‏‏ مورد نظر طبرى‏‏ مورد بررسى‏‏ قرار داد، هنگامى‏‏ که آن را با پدیده‏هاى‏‏ دیگر مخلوط نمود، آنطور که در “نوید نو” انجام شده است. این شیوه غیرمسئولانه است، زیرا فاکت‏ها را به سود نظر خود دستکارى‏‏ کردن است. در سطح درغلطیدن است. به واقعیت از روزنى‏‏ تنگ نگریستن (طبرى‏‏) است.

طبرى‏‏ براى‏‏ نظر خود درباره ضرورت «بررسى‏‏ حقیقت مشخص در وضع مشخص» در همان رساله استدلال مى‏‏کند. او در بند ۵ رساله مى‏‏نویسد: «فاکت‏ها را اعم از اثباتى‏‏  - که فرضیه ما را ثابت مى‏‏کند -  یا سلبى‏‏ که فرضیه ما را رد مى‏‏کند، باید گرد آوریم؛ همـه [تان] فاکت‏ها را!  چون پدیده غیر از ماهیت است [تان]. ظاهر چیز دیگر و باطن‏امر چیز دیگر مى‏‏گوید. لذا خودمان خودمان را فریب ندهیم. ما به کنترل فاک‏ها نیازمندیم. زیرا برخى‏‏ها از جهت ذهنى‏‏ گرایش به خوش‏بینى‏‏، اراده‏گرایى‏‏، احساس کوه قدرتى‏‏ دارند. … واقعیت تاریخى‏‏ با حالت روحى‏‏ شما کارى‏‏ ندارد و در مسیر خود مى‏‏رود.»

همانجا طبرى‏‏ در بند قبل، بند ۴-، داشتن «فرضیه نخستین» را براى‏‏ پژوهشگر مجاز مى‏‏داند، اما، همانطور که نشان داده شد، در بند پنجم، بررسى‏‏ همه‏جانبه همه فاکت‏ها را گوشزد کرده و در بند ششم، توجه را به مسئله پراهمیت دیگرى‏‏ در بررسى‏‏ جلب مى‏‏کند و مى‏‏نویسد: «در عین حال ما باید به بررسى‏‏ تکوینى‏‏ و تاریخى‏‏ پدیده مورد توجه دست بزنیم. این مطالعه تکوینى‏‏ یا ژنه‏تیک ما را با خبر مى‏‏سازد که جریان از کجا آغاز شده. چه مراحلى‏‏ را گذرانده که اینک به اینجا رسیده. این بررسى‏‏ تاریخ فاکت‏ها به ما امکان نتیجه‏گیرى‏‏ منطقى‏‏ مى‏‏دهد. تاریخى‏‏ و منطقى‏‏ با هم یک جفت دیالکتیکى‏‏ هستند.»

همانطور که دیده مى‏‏شود، پایبندى‏‏ به « اسلوب بررسى‏‏ حقیقت مشخص در وضع مشخص»، امرى‏‏ مستدل و الگویى‏‏ علمى‏‏ و انقلابى‏‏ است، که نمى‏‏توان از سر ساده‏انگارى‏‏ و ساده کردن کار بررسى‏‏، از آن چشم‏پوشى‏‏ نمود. چنین چشم‏پوشى‏‏ از اسلوب کار علمى‏‏ و انقلابى‏‏، همانطور که طبرى‏‏ همانجا برجسته ساخت، «روح شما را فریب» مى‏‏دهد!

٩- برنامه نگارنده این سطور، پیش از آشنا شدن با نوشتار “نوید نو”، بررسى‏‏ تاکتیک و تقسیم کار جدیدى‏‏ بود که میان “راه‏توده” و “پیک‏نت” به نظر مى‏‏رسد. اما چاره‏اى‏‏ نماند و مى‏‏بایستى‏‏ نخست نوشتار کنونى‏‏ تنظیم مى‏‏شد.

دلیل این امر آن نیست، که گویا افشاى‏‏ “راه‏توده” و برنامه سازمان سازى‏‏ و رهبرتراشى‏‏ مسئول آن، على‏‏ خدایى‏‏ براى‏‏ حزب توده ایران، وظیفه‏اى‏‏ پراهمیت و درجه اول نیست. دلیل عقب افتادن این وظیفه پراهمیت پیش روى‏‏ “توده‏اى‏‏ها” این نکته است که بدون برقرار شدن مواضع انقلابى‏‏ و علمى‏‏ در اندیشه و عملکرد حزب توده ایران، اصل مبارزه علیه برنامه ارتجاع براى‏‏ پاره پاره کردن حزب در خطر است.

بهتر مى‏‏بود که رفیق عزیز خاورى‏‏ و دیگر مسئول‏هاى‏‏ حزبى‏‏، با احساس حساسیت وضع، ایجاد امکان گفتگوى‏‏ بین توده‏اى‏‏ها را در محیطى‏‏ صمیمانه بوجود مى‏‏آوردند، تمنایى‏‏ که “توده‏اى‏‏ها”، این «نوزاد تازه‏ پا به عرصه گذاشته‏اى‏‏ به نام “توده‏اى‏‏ها”» (پیام رادیویى‏‏ “پیک ایران” درباره نام “نوید” در سال‏هاى‏‏ دور، آن بود، که “نام نوزاد را نوید بگذارید!”)، از اولین نوشتار خود در شهریور ١٣٨٧ داشته و در میان گذاشته و مطرح ساخته است، این تمنا بود و هست، که رفیق عزیز خاورى‏‏ راه گفتگو را میان توده‏اى‏‏ها بگشاید!

گفتگو میان توده‏اى‏‏ها، سوءاستفاده از وقت و توان رفقاى‏‏ مسئول براى‏‏ شنیدن نظریات نیست، تنها شیوه مبارزه با پاره پاره کردن حزب و رهبرتراشى‏‏ براى‏‏ آن است. این تمنا «انشعاب» نیست، ضد انشعاب است! این خواهش، پذیرش کوشش براى‏‏ سازمان سازى‏‏ موازى‏‏ توسط راه‏توده، تارنگاشت عدالت، تارنگاشت مهر همانقدر نیست، که پذیرش عدول از اسلوب اندیشه علمى‏‏ و مبانى‏‏ تئوریک و ایدئولوژى‏‏ حزب توده ایران و یا بى‏‏توجهى‏‏ به اصول سازمانى‏‏ و اساسنامه‏اى‏‏ آن نمى‏‏باشد!

این تمنا نه تنها انشعاب نیست، بلکه در هماهنگى‏‏ کامل است با نظریات بیان شده در “نوید نو” در ارتباط با خصلت توده‏اى‏‏ بودن.

جنبش توده‏اى‏‏ در وضعى‏‏ استثنایى‏‏ قرار دارد

١٠- تردیدى‏‏ در این امر نباید وجود داشته باشد، که بر جنبش توده‏اى‏‏ یک وضع استثنایى‏‏ حکمفرماست!

این وضع استثنایى‏‏ را هاتف رحمانى‏‏ از زاویه دید خود، اما بدرستى‏‏ توضیح مى‏‏دهد، که پیش‏تر نقل شد و مورد تائید قرار گرفت که یکى‏‏ از جنبه‏هاى‏‏ هستى‏‏ و هویت حزب توده ایران، وجه یکپارچگى‏‏ نظرى‏‏ و سازمانى‏‏ آن است.

نبود چنین یکپارچگى‏‏، واقعیتى‏‏ دردناک ولى‏‏ واقعى‏‏ است. «دل‏نگرانى‏‏» مستند نگارنده این سطور است، که در سایه عکس رحمان هاتفى‏‏ مورد تمسخر هاتف رحمانى‏‏ قرار مى‏‏گیرد! کوشش براى‏‏ پدید آوردن امکان گفتگو میان دیدگاه‏هاى‏‏ متفاوت و حتى‏‏ متضاد است، که عامل پویایى‏‏ حزب مى‏‏باشد، که تاکنون متاسفانه از طرف مسئول‏هاى‏‏ حزبى‏‏ پاسخ مثبتى‏‏ به آن داده نشده است.

«آشکار است که جاى‏‏ آن که مدعى‏‏ “توده‏اى‏‏” بودن است، فقط مى‏‏تواند در پشتیبانى‏‏ از وحدت سازمانى‏‏ و سیاسى‏‏ حزب توده ایران متجلى‏‏ باشد. … حزب توده ایران … در هر زمان، بنا به تحلیل مشخص از شرایط جامعه ایران، داراى‏‏ برنامه، شعارهاى‏‏ تاکتیکى‏‏ و استراتژی سیاسى‏‏ ویژه‏اى‏‏ است … [که] برآمد خرد جمعى‏‏ متبلور در حزب توده ایران است. این کلیت حزب است که ماهیت آن را تعیین مى‏‏کند و نه جمع اجزا[ى‏‏] آن … که به صورت وحدت سازمانى‏‏، انظباط حزبى‏‏ و دموکراسى‏‏ درونى‏‏ نمود مى‏‏یابد. … از همین رو است که حزب قائم به فرد نیست … مى‏‏تواند محل تجمع دیدگاه‏هاى‏‏ متفاوت و گاه حتى‏‏ متضادى‏‏ باشد که خود عامل پویایى‏‏ هر حزب و سازمان است. تنوع دیدگاه‏ها تنها بنا به تعهد به خرد جمعى‏‏ و گزینش راى‏‏ اکثریت با کاربست اصول اساسنامه‏اى‏‏ حزب ترازنوین و مدیریت آن توسط روش سانترالیسم دموکراتیک به زندگى‏‏ مسالمت آمیز زیر سقف حزب ادامه دهند.»  (هاتف رحمانى‏‏، همانجا).

١١- سطور بالا، درونمایه نظریات درست هاتف رحمانى‏‏ درباره زندگى‏‏ درون حزبى‏‏ است. زندگى‏‏اى‏‏ که اما سال‏هاست داراى‏‏ وضعى‏‏ دیگر، وضعى‏‏ استثنایى‏‏ است. از سال‏هایى‏‏ پیش از انتشار “توده‏اى‏‏ها” و حتى‏‏ “راه توده” دوره دوم، که تا شماره ٩۵ آن تحت مسئولیت نگارنده منتشر شد.

همانطور که در زیر به تفصیل نشان داده مى‏‏شود، انتشار “راه توده” دوره دوم، که تا شماره ٩۵ آن تحت مسئولیت نگارنده انتشار یافت و همچنین “توده‏اى‏‏ها” پیامد و ثمره حاکمیت این وضع استثنایى‏‏ بر هستى‏‏ حزب توده ایران است. آن‏هایى‏‏ که قادر به استدلال درباره مواضع نادرست سیاسى‏‏ خود نبوده و پاسخى‏‏ در برابر انتقادات نداشتند، با نقض حقوق اساسنامه‏اى‏‏ و توده‏اى‏‏- انسانى‏‏ نگارنده این سطور، امکان تاثیر گذارى‏‏ محقانه براى‏‏ او را بر سرنوشت حزب توده ایران، که از دوازده سالگى‏‏ در صفوف آن مبارزه کرده است، پایمال کردند. این واقعیت دیرتر به کمک اسناد به اثبات رسانده خواهد شد. ازجمله نشان داده خواهد شد که با نقض حق اساسنامه‏اى‏‏ نگارنده به عنوان عضو کمیته مرکزى‏‏ حزب، مانع شرکت او در کنگره سوم حزب توده ایران شدند.

براى‏‏ درک این وضع استثنایى‏‏ باید به بررسى‏‏ انگیزه‏هاى‏‏ آن پرداخت. براى‏‏ درک این علت‏ها، همانطور که طبرى‏‏ در رساله بالا نشان داد، باید ما به بررسى‏‏ تکوینى‏‏ و تاریخى‏‏ آن بپردازیم.

بهتر مى‏‏بود، اگر سطور زیر در فضاى‏‏ نشست حزبى‏‏ صمیمانه‏اى‏‏ مطرح مى‏‏شدند. اما وضع استثنایى‏‏ حاکم، این شیوه متناسب‏تر با منافع و مصالح حزب توده ایران را ممکن نساخت. لذا باید به آن تن داد.

١٢- روندى‏‏ تکوینى‏‏ و تاریخى‏‏ علت‏ها

با برگزارى‏‏ پلنوم هیجدهم، رهبرى‏‏ حزب به عهده زنده‏یاد حمید صفرى‏‏ گذاشته شد که پیش‏تر به انگیزه اختلاف نظر خود با سیاست حزب توده ایران، بدون موافقت حزبى‏‏ ایران را ترک کرده بود و حتى‏‏ آماده نبود به عنوان عضو هیئت دبیران کمیته مرکزى‏‏ حزب، براى‏‏ شرکت در پلنوم هفدهم و پشتیبانى‏‏ از نظریات خود به ایران بازگردد.

سیاست مورد تائید توده‏اى‏‏ها در پشتیبانى‏‏ از اهداف انقلاب مردمى‏‏- دموکراتیک و ملى‏‏- ضدامپریالیستى‏‏ حزب توده ایران، یعنى‏‏ واقعیت یکپارچه «هستى‏‏ اجتماعى‏‏ با کلیتى‏‏ تاریخى‏‏، منطقى‏‏ و حقیقى‏‏» (هاتف رحمانى‏‏) حزب توده ایران، توسط این رفیق، بدون استدلالى‏‏ علمى‏‏ درباره نادرستى‏‏ آن، به کنار گذاشته شد. نگارنده این سطور (فرهاد عاصمى‏‏)، سازمانده و  مسئول سازمان‏هاى‏‏ حزبى‏‏ در خارج از کشور، موظف شد انتشار “راه‏ توده” دوره اول را متوقف سازد. مسئولیت کلیه سازمان‏هاى‏‏ حزبى‏‏ در کشورهاى‏‏ باخترى‏‏ را تحویل رفیق حمید صفرى‏‏ بدهد. «پول حزب» را تحویل رفیق صفرى‏‏ بدهد. امرى‏‏ که در دو وعده (در برلین با حضور رفیق خاورى‏‏، صفرى‏‏ و عباس ندیم و در پراگ با حضور رفیق خاورى‏‏ و صفرى‏‏) انجام شد. این پرداخت‏ها شامل پول حزب که در حساب فریبرز بقایى‏‏ بود نیز مى‏‏شود. مبلغ این پول اما آن مبلغى‏‏ نیست، که فریبرز بقایى‏‏ در نامه خود پس از برگزارى‏‏ پلنوم وسیع آذر ١٣٨٧ به “نامه مردم” اعلام کرده است و «در رسانه‏ها بازتاب یافته»، که مورد استناد و منبع اطلاع هاتف رحمانى‏‏ است.

بدنبال بازتاب نامه فریبرز بقائى‏‏ در رسانه‏هاى‏‏ مورد استناد هاتف رحمانى‏‏، نگارنده در نامه‏اى‏‏ جداگانه به رفیق على‏‏ خاورى‏‏، توضیحات ضرورى‏‏ درباره نامه بقائى‏‏ اعلام داشته و گزارشى‏‏ که در گذشته در نشست مسئولیت‏دار حزبى‏‏ ارایه شده بود را در این نکته تدقیق نمود.

درباره منابع مورد استناد هاتف رحمانى‏‏ و به‏ویژه نشریات حزبى‏‏، “آرمان” در ابرازنظر خود مى‏‏نویسد:

«… ٢- نامه مردم مى‏‏نویسد که راه توده ساخته ساواما است. ٣- این ادعا بر اساس مصاحبه‏یى‏‏ از حمید احمدى‏‏ (انور) است. ۴- ادعاى‏‏ حمید احمدى‏‏ (انور) بر اساس مصاحبه‏یى‏‏ شفاهى‏‏ با فریبرز بقائى‏‏ است. ۵- فریبرز بقائى‏‏ این ادعا را برداشت شخصى‏‏ حمید احمدى‏‏ (انور) مى‏‏داند. من این مصاحبه را شنیده‏ام و با نظر فریبرز بقائى‏‏ موافقم. فریبرز بقائى‏‏ تکذیب‏نامه‏یى‏‏ در این مورد [ادعاى‏‏ احمدى‏‏] انتشار داده است. ۶- علیرغم این تکذیب‏نامه، نامه مردم همچنان نظر حمید احمدى‏‏ را ترویج مى‏‏کند. این نوشته [توسط آرمان] نه به خاطر دفاع از راه توده، بلکه به خاطر دورى‏‏ جستن از شیوه اتهامات “کیهانى‏‏” در نامه مردم [نوشته شده] است. ٧- سکوت شما در این زمینه و مساله مالى‏‏ (۶٠٠٠٠٠ مارک) این حساب بانکى‏‏ دکتر بقایى‏‏، کمک به تفرقه اندازان است. ٨- با آرزو روشن شدن حقیقت. آرمان»

ترسیمى‏‏ روشن‏تر از وضع استثنایى‏‏ در حزب ارانى‏‏، روزبه‏ها، طبرى‏‏ها، کیانورى‏‏ها، جوانشیرها و … مى‏‏توان ارایه داشت. احساس مسئولیت مسئولان حزبى‏‏ در سطح “کیهانى‏‏” احساس مى‏‏شود، که پایبند به هیچ مرز اخلاقى‏‏ و حقوقى‏‏ نیست.

همانطور که اشاره رفت، گزارش مالى‏‏ نگارنده به عنوان عضو کمیته مرکزى‏‏ حزب توده ایران، مسئول سازمان‏هاى‏‏ حزب توده ایران در کشورهاى‏‏ باخترى‏‏ و فرد مورد اعتمادى‏‏ مالى‏‏ رهبرى‏‏ به زندان افتاده و شهید شده حزب، در نشست مسئولیت‏دار با شرکت دبیر اول و دوم کمیته مرکزى‏‏ حزب در سال ١٣٨۴ به جلسه ارایه و وجوه حزبى‏‏ به طور کامل تحویل مسئول جدید مالى‏‏، زنده‏یاد حمید صفرى‏‏ شد. تکرار گزارش در یک نشست مسئولیت‏دار دیگر حزبى‏‏ نیز بلامانع است.

نکته زیر نیز نشان دیگرى‏‏ از وضع استثنایى‏‏ حاکم بر حزب است. از این رو بیان آن آموزنده مى‏‏باشد. حمید احمدى‏‏ (انور) یکى‏‏ از توده‏اى‏‏ها بود که پس از یورش‏ها به خارج از کشور مهاجرت نمود. رهبرى‏‏ انتخاب شده در پلنوم هیجدهم کمیته مرکزى‏‏، برخلاف تجربه گذشته حزب، احمدى‏‏ را در کوتاه‏ترین مدت به عنوان عضو هیئت اجرایى‏‏ کمیته مرکزى‏‏ منصوب و در کوتاه‏ترین مدت نیز او را از مسئولیش عزل کرد. مواضع دیرتر حمید انورى‏‏ خود گویاى‏‏ نادرست بودن اقدام عجولانه رهبرى‏‏ حزب در انتخاب افراد است. این شیوه در موارد دیگرى‏‏ نیز وجود داشته است، ازجمله برگماردن على‏‏ خدایى‏‏ و دیگران به مسئولیت‏ها و برکنار ساختن آن‏ها در کوتاه مدت. تجربه گذشته حزب توده ایران، تجربه‏اى‏‏ دیگر بود. شخصیت‏هاى‏‏ مبارزى‏‏ از جنس بهزادى‏‏ها، جوانشیرها، نیک‏آئین‏ها سال‏ها به عنوان کادرهاى‏‏ حزبى‏‏ و مشاور کمیته مرکزى‏‏ فعالیت کردند تا در پلنوم شانزدهم و هفدهم به مسئولیت‏هاى‏‏ سنگین ازجمله عضو هیئت دبیران حزب انتخاب شوند.